Je bestelt een koffie en een broodje, houdt je pas bij de pinautomaat en krijgt eerst een vraag. Twintig procent, vijftien, tien, of toch iets anders? Het fooienscherm zie je in steeds meer cafés, lunchzaken en restaurants. NU.nl zette op 4 oktober op een rij hoe zo’n scherm je keuze stuurt. Voor een student met een krap budget is de vraag vooral praktisch. Wat kost het je, en hoe tik je zonder gedoe op een bedrag dat bij je past?
Hoe het scherm je een kant op duwt
Het scherm is niet neutraal ontworpen. Volgens Lotje Beek van Bits of Freedom, die NU.nl sprak, staat de knop voor geen fooi vaak niet direct in beeld en is het hoogste percentage groter en in kleur weergegeven. Dat soort ontwerptrucs heten dark patterns. Consumentenpsycholoog Patrick Wessels wijst op het ankereffect. Het scherm begint bij het hoogste percentage, en daardoor voelt vijf procent ineens karig.
Daar komt de situatie bij. Er staat iemand naast je die je net heeft geholpen, en je hebt een paar seconden. Wessels noemt dat sociaal ongemak dat je afkoopt, en dat is iets anders dan een fooi geven omdat je de bediening goed vond. Weten dat het scherm zo werkt helpt overigens maar beperkt, zegt hij. Op het moment zelf werken de mechanismen gewoon.
Belangrijk om te weten is dat fooi in Nederland vrijwillig is. Koninklijke Horeca Nederland zegt dat zelf ook, en noemt het geen aanvulling op het loon. Op terminals waar de fooifunctie aanstaat kiest volgens de cijfers in het artikel 61 procent van de klanten voor geen fooi. Je bent met nee dus in de meerderheid.
Wat het je per maand kost
Een fooi van een paar euro voelt los gezien niet als veel. Het tikt pas aan als je het optelt. Stel dat je in een maand voor 100 euro aan koffie, lunch en een avond uit afrekent. Kies je elke keer de tien procent die zo prominent in beeld staat, dan geef je 10 euro per maand aan fooi uit. Ga je mee met de twintig procent, dan is dat 20 euro, en op een jaar 240 euro.
Dat bedrag is niet verkeerd besteed als je het bewust kiest. Het probleem is dat het fooienscherm de keuze naar voren haalt op het moment dat je het minst rekent. Wessels zegt in het stuk dat het tegenvalt als je uitrekent wat je kwijt bent als je altijd tien of twintig procent aantikt. Voor wie van een bijbaan rondkomt, en daar in 2027 netto minder aan overhoudt, is dat geen detail.
Zonder ongemak nee zeggen
De beste truc is beslissen voordat het scherm verschijnt. Een paar dingen die daarbij helpen.
- Kies een vaste regel. Bijvoorbeeld geen fooi bij afhalen aan de toonbank, wel iets bij een etentje waar je bediend wordt. Dan hoef je bij de kassa niets meer te overwegen.
- Kijk naar de hele balk. De knop voor geen fooi of een eigen bedrag staat er bijna altijd, soms pas na scrollen of onder “anders”. Neem die seconde.
- Zeg het gewoon. Een vriendelijk “nee, dank je” is genoeg. Wie in de horeca werkt, ziet de meeste mensen dat kiezen en neemt het je echt niet kwalijk.
- Geef liever contant of afgerond. Vond je de bediening wel goed, rond dan af naar een bedrag dat jij kiest in plaats van een percentage dat het scherm voorstelt.
- Houd een uitgaanspotje bij. Zet in je budgetapp een vast bedrag voor eten en drinken buiten de deur, fooi inbegrepen. Op is op.
Voel je je toch bezwaard, bedenk dan dat een fooi bedoeld is als waardering, niet als prijs voor het ongemak van het moment. Dat onderscheid maakt Wessels ook. Vaste klant zijn en af en toe iets geven omdat je het meent, zegt meer dan elke keer de middelste knop.
Werk je zelf in de horeca
Dan zit je aan de andere kant van het scherm. Voor de horeca kan de digitale fooi een uitkomst zijn, want mensen hebben steeds minder contant geld bij zich en vergeten de spontane fooi. Dat is ook waarom KHN blij is met de schermen. Het levert je team mogelijk iets op dat anders was blijven liggen.
Vraag wel na hoe de digitale fooi bij jouw werkgever wordt verdeeld en wanneer je het ziet. Een fooi via de pinautomaat komt eerst bij de zaak binnen, niet in een pot op de bar. Fooi is geen onderdeel van je loon, dus je loonstrook moet los daarvan kloppen. Hoe dat loon er voor jongeren uitziet en wat er verandert, lees je in ons stuk over het afschaffen van de jeugdlonen.
En als je het scherm voorhoudt, help de klant dan een beetje. Draai hem zo dat iemand rustig kan kiezen, kijk even weg en zeg dat nee ook prima is. Wessels waarschuwt dat een gedwongen keuze het hele bezoek kan bederven. Een klant die zich niet opgejaagd voelt, komt eerder terug, en dat levert op de lange duur meer op dan een percentage dat met tegenzin is aangetikt.
